ფარმაციის ბნელი მხარე

2012.10.11 ავტორი: ნინო ზურიაშვილი ელისო ჯანაშია

საქართველოში, მოქალაქის მიერ ჯანდაცვაზე გაწეული ხარჯის 48% წამლებზე მოდის და არა ექიმის მომსახურებაზე. რადგან ქვეყანაში დაზღვევის ინსტიტუტი ჯერ კიდევ არ არის სათანადოდ განვითარებული,  ამიტომ პაციენტებს  წამლების შეძენა საკუთარი ჯიბიდან უწევთ. წამლის თანხას არც ყველაზე ფართოდ გავრცელებული სახელმწიფო პროგრამა ე.წ. 5-ლარიანი დაზღვევა ანაზღაურებს. 

ოლიგოპოლიური ფარმაცევტული ბაზარი


2008 წელს საქართველოში წლიური ინფლაცია 5,5 პროცენტი იყო. გლობალური და ომისშემდგომი კრიზისის გამო,  პროდუქტსა და სხვადასხვა მოხმარების საგანზე ფასები თუ შესამჩნევად არ კლებულობს, არც იზრდება. ერთადერთი გამონაკლისი მედიკამენტებია. გასული წლიდან დღემდე ძირითადი მოხმარების წამლების ფასი რიგ შემთხვევებში 200 პროცენტითაც გაიზარდა. 


სადაზღვევო კომპანია "არქიმედეს" დირექტორი, ნიკა რამიშვილი, რომელიც ერთი წელი აკვირდებოდა წამლის ფასების დინამიკას, აცხადებს, რომ ფართო მოხმარების მედიკამენტებზე ფასი მნიშვნელოვნად გაიზარდა. მაგალითად, 2008 წლის იანვრიდან დეკემბრამდე ულტრაბიოტიკის ფასი 11, 75-დან - 19 ლარამდე, პრედუქტალი 15,30-დან - 32, 45 ლარამდე, ამოქსიცილინი 1,48-დან - 3,20 ლარამდე, გინიპრალი 2,50-დან _ 9 ლარამდე, მოვალისი 16, 38-დან - 22 ლარამდე.

 

"თუ დავაკვირდებით ქართულ ბაზარზე არსებულ 7000-მდე დასახელების წამალს, მაშინ მედიკამენტებზე ფასები საერთო ჯამში მხოლოდ 2-3%-ით იზრდება,  მაგრამ თუ 100 ყველაზე მოთხოვნადი წამლის ფასის ანალიზს ვაკეთებთ, მაშინ ზრდა ძალიან დიდია", - აცხადებს რამიშვილი. მისივე თქმით, ნოემბრიდან დღემდე ამ მედიკამენტების ფასი კიდევ 10-15%-ით გაიზარდა. 

 


"როცა ქვეყანაში უმუშევრობაა, ბანკებმა, სადაზღვევო ორგანიზაციებმა და სამშენებლო კომპანიებმა ხალხი სამსახურიდან გაათავისუფლეს და მსყიდველუნარიანობა მცირდება, ასეთ ვითარებაში არალოგიკურია წამლებზე ფასი გაიზარდოს", - ამბობს ნიკა რამიშვილი და, ერთი შეხედვით, ალოგიკურ მოვლენას ასე ხსნის: ”მე რომ ფარმაცევტული კომპანიის პრეზიდენტი ვიყო და, ფაქტობრივად, არ მყავდეს კონკურენტი, რა ფასსაც მინდა, იმას დავადებდი". 


"ბაზარი, რომელშიც ორი-სამი მსხვილი კომპანია 70-80%-ს ფლობს, ოლიგოპოლიურ ბაზარს წარმოადგენს, რაც იმას ნიშნავს, რომ ამ ფირმებს აქვთ ფარული გარიგების შესაძლებლობა, რომლის მიზანია ფასების ხელოვნური ზრდა და წარმოების შეზღუდვა, რამაც საბოლოო ჯამში შეიძლება მომხმარებელი დააზარალოს", - აცხადებს დამოუკიდებელი ექსპერტი, დავით ნარმანია.
"ავერსისა" და PSP-ს ოფიციალური ვებ-გვერდებზე მითითებულია, რომ ”ავერსი”  ქვეყნის ფარმაცევტული ბაზრის 35%-ს აკონტროლებს, PSP კი - 30%-ზე მეტს. სიდიდით მესამე კომპანია - GPC კი ბაზრის 15%-ზე მეტის მფლობელია, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ქართული ფარმაცევტული ბაზარი ოლიგოპოლიურია. 


ოლიგოპოლიურ ბაზარზე თითოეული ფირმის გადაწყვეტილება გავლენას ახდენს საბაზრო სიტუაციაზე და, ამავე დროს, დამოკიდებულია სხვა ფირმების გადაწყვეტილებებზე, რომლის მიღებისას ოლიგოპოლისტი ფირმა იძულებული ხდება, გაითვალისწინოს ბაზრის სხვა მოთამაშის შესაძლო რეაქციაც.


ხარისხისა და ფასების უკონტროლობა


ევროკავშირის ქვეყნებში, დიდი ბრიტანეთისა და გერმანიის გარდა, სახელმწიფოს მიერ წამლის ფასებზე პირდაპირი კონტროლი ხორციელდება. ამ ორ ქვეყანაშიც მხოლოდ ახალდაპატენტებული წამლის ფასებია თავისუფალი. საქართველოში, თავად ფარმაცევტული ბაზრისგან განსხვავებით, ფასები თავისუფალია; იმდენად თავისუფალი და უკონტროლო, რომ ხშირად წამალზე ფასნამატები ათას პროცენტამდეც ადის. ფასების ცვლილებებზე ზემოქმედების ფაქტორებს PSP უცხოელი მწარმოებლის მიერ ფასების მატებით და ვალუტის კურსის ცვლილებით ხსნის და აცხადებს, - "კურსის ცვლილებით გამოწვეული ფასების ზრდის წინააღმდეგ ჩვენ ფაქტობრივად უძლურები ვართ". 


"ევროსა და დოლარის კურსის ცვალებადობა გარკვეულწილად ახდენს გავლენას ფასებზე, მაგრამ თუ უცხოური ვალუტის კურსი იზრდება, ფარმაცევტული კომპანიები მაშინვე ზრდიან ფასებს, ხოლო თუ კურსი მცირდება, სამწუხაროდ, ფასებს არავინ ამცირებს", - აცხადებს ექპერტი, დავით ნარმანია. 


ჩვენ მიერ მოპოვებული ინფორმაციის მიხედვით, საბაჟოებზე შემოტანილი წამლის ფასსა და საპრაისო, ანუ საბოლოო ფასს შორის ფასნამატი ასეულობით პროცენტს უტოლდება. ინფორმაცია ამოწერილია კონკრეტული ინვოისებიდან და მითითებულია დოკუმენტის ნომერი და თარიღი. 


■ დუოვიტის საპრაისო ფასია 11,22 ლ, ხოლო შემოტანის - 1,5 ევრო. ფასნამატი გამოდის 247,4% (ინვოისი #329 2008, 22 სექტემბერი PSP). 
■ ციპრინოლის საპრაისო ფასია 9,87 ლ, საზღვარზე შემოტანის ფასი 1,75 ევრო, ფასნამატი - 162% (ინვოისი #329 2008, 22 სექტემბერი PSP).
■ ვალოკორდინის (50 მლ) საპრაისო ფასია 9,36 ლ, შემოტანის ფასი ინვოისის მიხედვით 0,73 ევრო. ფასნამატი - 208% (ინვოისი #276 2008, 26 ივლისი  PSP).
■ PEO 1G (cetriaxone) გასაყიდი ფასია 13.48 ლ, შემოტანის ფასი 0,75 ევრო, ფასნამატი 735% (ინვოისი #225 2008, 26 ივნისი  PSP). 

 

PSP-მ ზემოთ ჩამოთვლილი ფასნამატები არ დაადასტურა. მის მიერ მოწოდებული ინფორმაციით, ფასნამატი წამლებზე 0-30%-მდე მერყეობს საბითუმო ვაჭრობაში და 0-20%-მდე საცალო ვაჭრობაში. თუმცა, პსპ-ს ფარმაცევტული ქარხნის GMP-ს წარმომადგენელმა, გიორგი ანთაძემ, გადაცემა ბიზნესკურიერში (18.06.09) დასმულ იმავე შეკითხვას სხვაგვარად უპასუხა და აღნიშნული ფასნამატები არ უარყო, რაც "კომპანიის ტრანსპორტირების, საოპერაციო და რიგი დანახარჯებით" ახსნა. 


2005 წლის 15 აგვისტოს, საქართველოს ჯანმრთელობისა და სოციალური პროექტების  Euro Health Group-მა მოამზადა ფარმაცევტული პოლიტიკისა და რეგულაციების რეკომენდაციები, რომელიც 16-პუნქტიანია და ერთ-ერთ პუნქტში მითითებულია, რომ ჯანდაცვის პოლიტიკის სააგენტომ უპირატესობა უნდა მიანიჭოს მედიკამენტების ფასების რეგულაციის სხვადასხვა მეთოდს, იმისათვის, რომ დადგინდეს საწყისი ფასის რაიმე ფორმა. 


მსგავს რეკომენდაციებში, რომელიც სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანიზაციის მიერ პერიოდულად კეთდება, ხელისუფლებას მილიონობით ლარი აქვს გადახდილი, თუმცა, თითქმის არც ერთი მათგანი არ შესრულებულა.

 

ახალი აფთიაქების ბაზრიდან გაქრობის მიზეზები


ჯანდაცვის სამინისტროს ინფორმაციის თანახმად, საქართველოში 6000-ზე მეტი დასახელების მედიკამენტი შემოდის, რომელთა საერთო ღირებულება 2006წ. 99 მლნ. დოლარი, 2007წ. -145 მლნ. დოლარი, ხოლო გასულ წელს 129 მლნ. დოლარი იყო. აქედან თითქმის ნახევრის იმპორტიორი PSP  და "ავერსია"  და მათი წილი მედიკამენტების იმპორტში დაახლოებით იმდენია, რამდენიც დანარჩენი 50-მდე იმპორტიორისა ერთად.


"სამი ძირითადი მოთამაშე (PSP, "ავერსი", GPC) ამ ბაზარზე შეთანხმდა და მომწოდებლები გადაინაწილეს. ვთქვათ, რომელიღაც თუ მუშაობს "რიხტერთან", დანარჩენი ორი მასთან არ მუშაობს. თუ ეუბნები, - ახალი ორგანიზაცია ვარ და მინდა თქვენთან თანამშრომლობა, - გეუბნებიან, - მე მაქვს ხელშეკრულება უკვე არსებულებთან და მეტი აღარ მჭირდება", - აცხადებს ერთ-ერთი აფთიაქის მეპატრონე, რომელიც ვინაობის გამხელას, მოსალოდნელი პრობლემების შექმნის გამო, უფრთხის. ასეთი აფთიაქები ვერ თანამშრომლობენ მსხვილ მწარმოებელ კომპანიებთან და იძულებულები არიან, მედიკამენტები ადგილობრივი შემომტანებისგან თითქმის საცალო ფასში შეიძინონ.


ფარმაცევტული კომპანია "სახალხო აფთიაქის" 33 აფთიაქის მფლობელი, ვალერი კვარაცხელია იმ პერიოდს იხსენებს, როცა ქართულ ფარმაცევტულ ბაზარზე დაიწყო დამკვიდრება. "ურთულესი იყო უცხოელ მომწოდებლებთან ურთიერთობა. 2 წელი დაგვჭირდა, რომ ეს ჩაკეტილი წრე გაგვერღვია. პირველი კომპანია იყო "ბერლინჰემი", რომელმაც ჩვენთანაც დადო ხელშეკრულება, რის შემდეგაც კონკურენტებმა ფასის დაგდება სცადეს. პირველ ეტაპზე, რუსული კომპანია "პროტეკი" გვაწვდიდა წამლებს. ასეთ შემთხვევაში  ფასი გეზრდება, რადგან მწარმოებელსა და შენ შორის კიდევ ერთი რგოლია. შეკვეთას როცა აკეთებ და ფასს დაგიგდებენ, შეიძლება დიდ კომპანიას არ დაეტყოს, მაგრამ პატარა გაანადგუროს. შეიძლება გაქრე საერთოდ, და ასე, სხვათა შორის, ბევრი კომპანია გაქრა საქართველოში. ჩვენც ვიზარალეთ, მაგრამ ავიტანეთ ეს ყველაფერი და გადავრჩით”. 


PSP-ს დღეს საქართველოში 120 აფთიაქი აქვს, "ავერსს" - 160. ამავე დროს, ისინი  მსხვილი იმპორტიორები არიან და სხვა აფთიაქის მფლობელები წამლების ძირითად ნაწილს ამ ორი მსხვილი კომპანიისგან იძენენ. "ავერსი" და PSP ადგილობრივ აფთიაქებს წამლებს მის მიერ დაწესებული საცალო ფასის 14%-იანი ფასდაკლებით აძლევს. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ "ავერსი" და PSP, გარდა იმისა, რომ საცალო და საბითუმო ვაჭრობას ეწევიან, მათ ასევე სხვა აფთიაქების შემოსავლის კონტროლის სრული საშუალებაც აქვთ, რადგან ახალი აფთიაქი, მედიკამენტზე უფრო მაღალი ფასის დაწესების შემთხვევაში, წამალს ვეღარ გაყიდის და ამ ორი კომპანიის სააფთიაქო ქსელს კონკურენციას ვეღარ გაუწევს.

 

ამ 14%-დან აფთიაქები არათუ მოგებას იღებენ, სხვადასხვა გადასახადების გათვალისწინებით, დამოუკიდებლად არსებობაც უჭირთ. ერთ-ერთი რესპონდენტის თქმით, მომწოდებლების მხრიდან 14%-იანი ფასდაკლების მიზანია, რომ კონკურენტებისთვის აფთიაქების შენარჩუნება შეუძლებელი გახდეს. სტატისტიკა აჩვენებს, რომ ამ ორი კომპანიის აფთიაქების რაოდენობა თანდათან იზრდება, დამოუკიდებელი აფთიაქებისა კი, პირიქით, მცირდება.


ჩვენ კითხვაზე, თუ რატომ დააწესეს 14%-იანი ფასდაკლება, PSP ზოგად განცხადებას აკეთებს: "ბიზნესში მიღებული და აპრობირებული მეთოდია - საცალო და საბითუმო ვაჭრობაში დისქაუნთი დამოკიდებულია ამა თუ იმ კონკრეტული შესყიდვის მოცულობაზე და გადახდის პირობებზე".

 
ევროპულ ქვეყნებში წამალზე ფასს სახელმწიფო არეგულირებს. უმეტეს ქვეყანაში საცალო და საბითუმო აფთიაქებს შორის სხვაობა 20-დან 30%-მდე მერყეობს. ერთადერთი გამონაკლისია დიდი ბრიტანეთის 17%, მაგრამ იქ აფთიაქებისთვის დამატებითი ღირებულების გადასახადი არ არსებობს. ("ფარმაცევტული სექტორის რეგულირება ევროპაში: ეფექტურობის, ხარისხისა და თანასწორობისათვის".ავტორები: ე. მოსიალოსი, მ. მრაზეკი, ტ. უოლი). 14% მხოლოდ საქართველოშია.



"ავერსი" და PSP კლინიკების მფლობელები


გარდა იმისა, რომ "ავერსი" და PSP  მსხვილი იმპორტიორები არიან, ფლობენ ფარმაცევტულ ქარხნებს, აწარმოებენ მედიკამენტების გენერიკებს, მათ საკუთარი კლინიკებიც აქვთ. კომპანია "ავერსი" რამდენიმე კლინიკის მფლობელია, მათ შორის, თბილისში, მარნეულში, რუსთავში, ლანჩხუთსა და გორში.

 

იმავე გეგმის შესახებ  PSP საკუთარი ვებ-გვერდიდან იუწყება: "ზოგადად, PSP-ჯგუფი მოიაზრება საქართველოს ბაზარზე, როგორც ყველაზე მსხვილი ჰოსპიტალური ოპერატორი, რომელიც სამედიცინო ბაზრის მესამედს, დაახლოებით, 35-40%-ს დაიკავებს". 


რამდენად კეთილსინდისიერია ერთდროულად აწარმოო, გაანაწილო, დაუნიშნო და უმკურნალო საკუთარი წამლებით, არის თუ არა ფარმაცევტული კომპანიების მიერ კლინიკების გახსნა ინტერესთა შეუთავსებლობა? ამ კითხვას PSP ასე პასუხობს: "ინტერესთა კონფლიქტი არ არსებობს. მიგვაჩნია, რომ კომპანია, რომელიც გათვითცნობიერებულია და ახლოს არის ჯანმრთელობის დაცვის სფეროსთან, მაღალ დონეზე შეძლებს საავადმყოფოების მართვას. ეს ფართოდ მიღებული პრაქტიკაა ამერიკასა და გერმანიაში".


ბაზრის უფრო სრულყოფილად ასათვისებლად ეს ორი ფარმაცევტული კომპანია ქართველ ექიმებს წამლების დანიშვნას ან მედიკამენტების მათი სააფთიაქო ქსელიდან შესყიდვას "ურჩევს". ექიმები ამის შესახებ ხმამაღლა არ საუბრობენ, მაგრამ პაციენტებმა მოგვაწოდეს ამ კომპანიების ლოგოიანი ის რეცეპტისმაგვარი ქვითრები, რომელზეც ექიმები წამლებს წერენ. ქვითარი ორ პირადაა - ერთი პაციენტს ეძლევა, რომლითაც ის მითითებულ აფთიაქში შეიძენს წამალს და ქვითარს დატოვებს, ხოლო მეორე პირი ექიმს რჩება იმის საბუთად, რომ მან აღნიშნული კომპანიის წამალი გამოწერა.

 

ამ მეთოდით ფარმაცევტულ  კომპანიებს ექიმების კონტროლის საშუალება ეძლევათ. ერთ-ერთი შიდა მოხმარების დოკუმენტიდან ირკვევა, რომ გარკვეული რაოდენობის წამლის გამოწერის სანაცვლოდ, კომპანია ექიმებს, წახალისების მიზნით, უნაზღაურებს უცხოეთში კონფერენციაზე მოგზაურობის ხარჯებს, ან აძლევს ფულად ბონუსებს.


ექიმებსა და ფარმაცევტულ კომპანიებს შორის არსებულ უკანონო გარიგებას "ადამიანის უფლებათა ცენტრიც" ამხელს. მათი წარმომადგენლების თქმით, ექიმები ავადმყოფებს აძლევენ დანიშნულებას და პირდაპირ უთითებენ, ავალებენ, მედიკამენტები კონკრეტულ აფთიაქში შეიძინონ. "ხშირია შემთხვევა, როცა კონკრეტულ ავადმყოფს მოცემული მედიკამენტებით მკურნალობა არ ესაჭიროება, მაგრამ მას ძვირად ღირებული წამლები შეაძენინეს. აღმოჩნდა, რომ ექიმები აფთიაქებისაგან თვის ბოლოს გაყიდული წამლის ოდენობის 7%-ს იღებენ გასამრჯელოდ", -აცხადებენ ისინი.

 

დარღვევები წარმოებაში


საქართველოს კანონმდებლობით, სარეგისტრაციო პროცედურა ითვალისწინებს გენერიკების (პრეპარატი, რომელსაც გაუვიდა საპატენტო ვადა და აღარ წარმოადგენს გამომგონებლის საკუთრებას და მის წარმოებას სხვადასხვა მწარმოებლები იწყებენ) ბიოეკვივალენტობის (გენერიკის ორიგინალთან შესაბამისობა) კვლევის მასალების ექსპერტიზასაც. კანონში მითითებული არაა, ვინ შეიძლება გააკეთოს საქართველოს ფარმაცევტული ქარხნების მიერ დამზადებული წამლის ბიოეკვივალენტობის ანალიზი, ამიტომაც ამ ფუნქციას საკუთარ თავზე იღებენ თავად ფარმაკომპანიები, რომლებსაც, გამოდის, რომ სახელმწიფო "ბრმად" ენდობა.

 

სამედიცინო რეგულირების სააგენტოდან მოწოდებული ინფორმაციის მიხედვით, სულ 24 ქართული წარმოების პრეპარატია მსგავსი მეთოდით გამოკვლეული. ექსპერტები ეჭვქვეშ აყენებენ ჯანდაცვის სამინისტროს მიერ მოწოდებულ ინფორმაციას და აცხადებენ, რომ დოკუმენტში მითითებულ დროში, ანუ რამდენიმე თვეში, ათეულობით გენერიკის კვლევის ჩატარება შეუძლებელია. PSP-ს მონაცემებით, კომპანიამ ამგვარი კვლევა 21 პრეპარატზე ჩაატარა. მათივე მტკიცებით, თითოეულის კვლევას 4-6 თვე მოანდომა. არადა, საქართველოში 907 სამკურნალო საშუალება იწარმოება.


"ქართული გენერიკების ბიოეკვივალენტობა დადასტურებული არ არის", - ამ  განცხადებას ექსპერტი  თინა ტურძელაძე აკეთებს. ეს ნიშნავს, რომ არავინ იცის, საქართველოში წარმოებული წამლები შეესაბამება თუ არა ორიგინალს და რამდენად ხარისხიანია. ქართულ ფარმაციაში გენერიკების რაოდენობა დღითი დღე იზრდება და ორიგინალებს ენაცვლება. ეს ჩანაცვლება ხშირად სასამართლო დავის საგანიც ხდება.
ფრანგული ფარმაცევტული კომპანია "ლე ლაბორატუა სერვიე", უკვე ერთი წელია, საპატენტო უფლების დარღვევის გამო, PSP-ს ფარმაცევტულ ქარხანას, GMP-ს სასამართლოში უჩივის.

 

ქარხანა GMP, უკვე 2 წელია, "აგულანსა" და "ამრას" აწარმოებს, რომლებიც, ფრანგული კომპანიის მტკიცებით, მათ მიერ დაპატენტებულ აქტიურ ნივთიერება "პერინდოპრილს"  შეიცავს. "სერვიეს" ადვოკატის განცხადებით, საფრანგეთისა და ბრიტანეთის ლაბორატორიებმა დაადასტურეს, რომ ქართული პრეპარატი აღნიშნულ ნივთიერებას შეიცავს, თუმცა ქართულმა სასამართლომ დასკვნა არ გაიზიარა. GMP-მ სარჩელს ახალი სარჩელი შეაგება და ფრანგულ კომპანიას საქართველოში პატენტის არასწორად მიღებაში დასდო ბრალი, თუმცა სასამართლო დავა წააგო.   GMP-ში არც ერთი გენერიკული მედიკამენტი არ იწარმოება, რომლის პატენტის ვადა გასული არ არის. "სერვიეს" შემთხვევაში, ჩვენ ეჭვქვეშ ვაყენებთ მისთვის პატენტის გაცემის სამართლებრიობას. მათ პატენტს ევროპაში ვადა გაუვიდა და ამიტომ საქართველოშიც უნდა გაუქმდეს",  - აცხადებს PSP. 

  
"ქართული ფარმაკოლოგიური ფირმები ცდილობენ, ჯერ კიდევ დაპატენტებული უცხოური ორიგინალი პრეპარატები ქართული წარმოების პრეპარატებით ჩაანაცვლონ, იმ საბაბით, რომ დაირღვა კანონი, მაგალითად საფრანგეთში, და სამართალს საქართველოში ეძებენ. ქართული ბაზარი კი საკმაოდ პატარაა უცხოური ფარმაცევტული გიგანტებისთვის და, შესაბამისად, ნაკლებად საინტერესოც, ამიტომ ქართულ ბაზარზე თავიანთი ინტერესების დასაცავად იშვიათად დაობენ", - აცხადებს ტურძელაძე.


"სერვიესგან" განსხვავებით, პრეტენზიები არ გააჩნია შვეიცარიულ კომპანია "ჰოფმან ლა როშის", რომლის კუთვნილი მედიკამენტის - "ქსენიკალის" გენერიკს, სახელწოდებით -"ორლიპი", ასევე ქართული კომპანია GMP ამზადებს. საქართველოში "ჰოფმან ლა როშის" წარმომადგენლის, გიორგი რამიშვილის განცხადებით, ეს არ ეწინააღმდეგება საპატენტო  უფლებებს, რადგან პრეპარატს საერთაშორისო პატენტი კი აქვს, მაგრამ საქართველოში დაპატენტებული არ არის. მისივე თქმით, "ორლიპი" ევროპის ქვეყნებში ვერასოდეს გავა, რადგან ევროპის ბაზარზე მათი კომპანიის მიერ დამზადებული მედიკამენტი იყიდება.  


ფარმაცევტული კომპანიების ლობისტები ხელისუფლებაში


"მოგესალმებით, პატივცემულო საზოგადოებავ! მინდა შემოგთავაზოთ ჩემი ხედვა, როგორც პარლამენტის წევრის და ფარმაცევტულ სექტორში მოღვაწე მენეჯერის", (საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის დაცვის და სოციალურ საკითხთა კომიტეტის სხდომის ოქმი #51; 28.04.2005) - ასე მიმართა დეპუტატმა კახა ოქრიაშვილმა კომიტეტის სხდომაზე შეკრებილ საზოგადოებას.

 

გამოსვლაში წამლების ხარისხს გაკვრით შეეხო და წამლების სააგენტოს ფარმაცევტული ბიზნესის დაცვისკენ ღიად მოუწოდა: "ფარმაციის, როგორც ეკონომიკის დარგის განვითარების ხელშეწყობის მისია უნდა გაიაზროს სააგენტოს ყველა თანამშრომელმა და ამით იხელმძღვანელოს ყოველდღიურ ცხოვრებაში".

 
ოქრიაშვილის გამოსვლაში ორი წინააღმდეგობაა: პირველი - კანონი უკრძალავს საქართველოს პარლამენტის წევრს პარალელურად იყოს მენეჯერი; მეორე -  წამლის სააგენტოს მიზანია …"მოსახლეობის ეფექტური, უსაფრთხო და მაღალი ხარისხის სამკურნალო საშუალებებით უზრუნველსაყოფად ფარმაცევტული დაწესებულებების სახელმწიფო ზედამხედველობა და კონტროლი", და არა - ბიზნესის ხელშეწყობა.

 

2005 წლის პირველ ივლისს, კახა ოქრიაშვილმა პარლამენტის სხდომას "კანონპროექტის შექმნის მიზანი" განუმარტა, როგორც "ბიზნესთან დაკავშირებული სახელმწიფო პრიორიტეტის მხარდაჭერა, რაც ბიზნესისთვის ზედმეტი ბიუროკრატიული პროცედურების გამარტივებაში გამოიხატება". სხდომის სტენოგრამიდან ირკვევა, რომ კომიტეტის თავმჯდომარის, გიგი წერეთლის განმარტებით, სათანადო ცვლილებები კომიტეტში კახა ოქრიაშვილის ინიციატივით მომზადდა. 


კანონში ორი ძირითადი ცვლილება მოხდა, რომლის შედეგადაც, წამლის რეგისტრაციის მაძიებლისთვის მედიკამენტის შემოტანის და გაყიდვის უფლების მოპოვება გამარტივდება. ცვლილების თანახმად, "რეგისტრაციაზე უარის თქმის შემთხვევაში, სააგენტო ვალდებულია, დაუყოვნებლივ წერილობით აცნობოს დასაბუთებული უარი რეგისტრაციის მაძიებელს".  თუ კანონით განსაზღვრულ ვადაში "რეგისტრაციის მაძიებელს არ ეცნობება გადაწყვეტილება რეგისტრაციაზე უარის თქმის შესახებ, სამკურნალო საშუალება რეგისტრირებულად ითვლება და სააგენტო ვალდებულია, გასცეს სარეგისტრაციო მოწმობა".ამავე დროს, წამლის რეგისტრაციის ვადა 4-დან 3 თვემდე შემცირდა.  

 

წამლის სააგენტოს ყოფილი უფროსი, თინა ტურძელაძე აცხადებს, რომ "ფარმაცევტული ბაზრის რეგულაციის მთავარი ინსტრუმენტია რეგისტრაცია, ანუ წამლების სახელმწიფო ექსპერტიზა, რომლის საფუძველზეც მათი ბაზარზე დაშვების ნებართვა გაიცემა. სახელმწიფომ კი, ერთი მხრივ, შეზღუდა რეგისტრაციის ვადა, მეორე მხრივ - წამლის სააგენტოს საშტატო ერთეული; არ გამოყო სათანადო დაფინანსება. საპროცედურო ვადის დარღვევის შემთხვევაში კი, დაწუნებული წამლის ბაზარზე შემოსვლის ალბათობა გაიზარდა. ჯანდაცვის კომიტეტის მიერ წამლის შესახებ კანონში გაკეთებული ეს ჩანაწერი მსოფლიო ფარმაცევტულ კანონმდებლობაში უპრეცედენტოა". 


ფარმაცევტული ბაზრის რეგულაციაში 2002 წლის 3 მაისსაც მოხდა ერთი ნიშანდობლივი ცვლილება, რომელიც წამლების სერიულ კონტროლს ეხებოდა. ჯანდაცვის მაშინდელმა მინისტრმა, ამირან გამყრელიძემ გამოსცა ბრძანება, რომლის თანახმად, სავალდებულო სერიულ კონტროლს ექვემდებარებოდა: ა) სუბსტანციები; ბ) ნარკოტიკული და სანარკოზე საშუალებები; გ) ვაქცინები და შრატები; დ) სისხლის პრეპარატები, სისხლის შემცვლელები და ხსნარები კონსერვაციისთვის; ე) ანტიბიოტიკები; ვ) საინფუზიო გადასასხმელი ხსნარები; ზ) საინექციო სამკურნალო საშუალებები; თ) თვალის წვეთები; ი) პედიატრიული წამლები.


ერთი თვის თავზე, მინისტრის ახალი ბრძანებით, ჩამონათვალიდან ამოიღეს ე), ვ), ზ), თ), ი) ქვეპუნქტები, რის შემდეგაც აღნიშნული ჯგუფის მედიკამენტთა სერიული შემოწმება კონტროლს აღარ ექვემდებარება. ამ გადაწყვეტილების ანალიზით ირკვევა, რომ გაუქმდა ყველა იმ მედიკამენტის სერიული შემოწმება, რომელიც კერძო ბიზნესის წარმომადგენლებს შემოჰქონდათ საქართველოში.  ჩამონათვალში დატოვეს ყველა ისეთი მედიკამენტი, რომელიც საქართველოში სახელმწიფოს შემოაქვს და რომელთა (მაგალითად, ნარკოტიკული საშუალებების და შრატების)  შემოწმებაც, ლაბორატორიის არარსებობის გამო, შეუძლებელია. 


ამ ბრძანებით ძალაში დარჩა სუბსტანციების ანუ იმ ნივთიერებების სახელმწიფო სერიული კონტროლი, რომლისგანაც მზადდება წამალი. თუმცა, ექსპერტები აცხადებენ, რომ არ ხდება სუბსტანციების სათანადო კონტროლი: "კაცმა არ იცის, რისგან მზადდება წამალი. ფარმაცევტული კომპანიები თვითონ აკეთებენ სუბსტანციისა და გამზადებული წამლის ანალიზს და თავადვე გასცემენ სარეალიზაციო სერტიფიკატს. შერჩევითი კონტროლი მაინც უნდა ტარდებოდეს ნორმალურად და ეს უნდა ხდებოდეს სისტემატურად და არა წელიწადში ერთხელ ან ორჯერ", - აცხადებს ლაბორატორია "ჯეოლაბის" დირექტორი, ქეთევან ბარამიძე.


კომპანია PSP-ს განცხადებით, "სუბსტანციები შემოდის ამერიკიდან და ევროპის წამყვანი ქვეყნებიდან. წარმოებისათვის აუცილებელი აქტიური სუბსტანციის ყველა სერია კი ქარხანა GMP-ს თანამედროვე დონის ლაბორატორიაში მოწმდება". კომპანია "ავერსის" წარმომადგენლებმა ინტერვიუზე უარი განაცხადეს, მათ არც ჩვენ მიერ გაგზავნილ წერილობით კითხვებზე გასცეს პასუხი. 


თავად მედიკამენტებს, რომლის სუბსტანციები და ინ ბალკები (დაუფასოებელი პრეპარატი, რომელიც ბლისტერებში ჯერ არ არის განაწილებული) შემოტანილია სხვადასხვა ქვეყნიდან, არ აწერია მწარმოებელი ქვეყანა და საბოლოოდ მასზე მწარმოებელ ქვეყნად უთითებენ საქართველოს. ეს იმას ნიშნავს, რომ მომხმარებელმა არ იცის, რომელი ქვეყნიდან შემოტანილი ნივთიერებებითა და სუბსტანციებით დამზადებულ პრეპარატს მოიხმარს. წამალზე მწარმოებლის არმითითება ამა თუ იმ საეჭვო წარმომავლობის პრეპარატის შენიღბვის საუკეთესო საშუალებაა.


სერიულის მსგავსად, კანონით, სავალდებულოა მედიკამენტების  შერჩევითი კონტროლიც. 2007 და 2008 წლებში, წამლის სააგენტომ ტენდერში გამარჯვების შემდეგ კონტრაქტი გაუფორმა ფარმაცევტულ ლაბორატორია "ჯეოლაბს".  ლაბორატორიამ 2007 წლის ოქტომბრიდან დეკემბრის ჩათვლით 236 მედიკამენტი გამოიკვლია,  საიდანაც 39 დასახელების მედიკამენტი (17%) უვარგისი აღმოჩნდა. ამავე წელს წამლის სააგენტომ "ჯეოლაბს" შეამოწმებინა 97 სარეგისტრაციო ნიმუში. აქედან 12-ის ანალიზის მეთოდები უვარგისი იყო, 43 კი ე.წ. რისკის ჯგუფს წამოადგენდა.

 
2008 წელს, "ჯეოლაბთან" კონტრაქტი წლის მიწურულს, 29 ოქტომბერს გაფორმდა, ხოლო საკვლევი მედიკამენტები -  47 სარეგისტრაციო ნიმუში და 39 მედიკამენტი შერჩევითი კონტროლისთვის ლაბორატორიაში დეკემბრის თვეში შევიდა. 47-დან 3 უვარგისი იყო, 7-ს უვარგისი ანალიზის მეთოდები ჰქონდა, ანუ მისი ვარგისიანობა არ დასტურდებოდა. 39 მედიკამენტიდან კი უვარგისი არც ერთი არ აღმოჩნდა. "რაც შეეხება 2009 წელს, მთელი ეს პერიოდი ფარმაცევტული ბაზარი უკონტროლოდაა. სახელმწიფო მთელი წელი რომ წამალს არ იყიდის და დეკემბრის ბოლოს 39 დასახელების მედიკამენტს შეამოწმებს, ამას კონტროლი არ ჰქვია", - ამბობს ქეთევან ბარამიძე.

 

აღმოჩნდა, რომ წელს, ფასთა კოტირებით შერჩეულმა სახელმწიფო ლაბორატორიამ - "წამლის ხარისხის კონტროლის ცენტრმა" გაიმარჯვა. საგანგებო ტესტერის არქონის გამო, ეს ლაბორატორია წელს მედიკამენტების სრულ ანალიზს ვერ ატარებს, ამიტომ გარკვეულ მედიკამენტებზე ტესტებს PSP-ს ქარხნის GMP-ს ლაბორატორიას შეუკვეთავს. ქეთევან ბარამიძის განცხადებით, გარდა იმისა, რომ ეს ინტერესთა კონფლიქტს იწვევს, ასევე საშუალებას იძლევა, ყველა მწარმოებლის ანალიზის კონფიდენციალური მეთოდი და წამლის დოსიეები თავისუფლად მოხვდეს ადგილობრივი მწარმოებლის ხელში. 


GMP-ს წარმომადგენელი ინტერესთა კონფლიქტს ვერ ხედავს და აცხადებს, რომ ყველა ქვეყანაში მწარმოებელი ამოწმებს საკუთარ მედიკამენტებს, ხოლო თუ სახელმწიფოს ხარისხის გადამოწმების სურვილი ექნება, რა თქმა უნდა, საამისო ინსტრუმენტს უნდა ფლობდეს.
ქართულ ბაზარზე 6000-ზე მეტი წამლის სხვადასხვა დოზა-ფორმის 18 000-მდე პრეპარატი ბრუნავს. გასულ წელს სააგენტომ მხოლოდ 39 შეამოწმა. სახელმწიფო კი, რომლის მოვალეობა ხარისხის კონტროლია, რეკლამას კერძო ფარმაცევტულ კომპანიებს უწევს.

 

მაგალითად, ეკონომიკის მინისტრი, ლაშა ჟვანია აცხადებს: "ყურადღება მიაქციეთ ამ (GMP) წარმოების  ლოგოს და აქაური მედიკამენტი შეიძინეთ. ამით თქვენ ხელს შეუწყობთ ქართულ წარმოებას, დასაქმებასა და საქართველოში მეტი შემოსავლების შემოტანას. აუცილებლად საქართველოში წარმოებული პრეპარატი შეიძინეთ, რომელიც მაღალხარისხიანია, უცხოეთში წარმოებული წამლების იდენტურია და საკმაოდ იაფიც". მინისტრის ეს განცხადება PSP-ს ოფიციალურ ვებ-გვერდზეც უდევს.


ფარმაცევტული კომპანიებისა და ხელისუფლების ფარული გარიგებები


საქართველოს მთავრობის 2007 წლის 17 დეკემბრის #719 განკარგულებით, მთავრობის სარეზერვო ფონდიდან ქუთაისის მერიას ქუთაისში მცხოვრები პენსიონერების მედიკამენტებით უზრუნველყოფისთვის 755 000 ლარი გამოეყო. იმავე 17 დეკემბერს გამოიცა ქუთაისის მერიის ბრძანება, ქუთაისში ამ პროგრამის ფარგლებში მომსახურე სააფთიაქო ქსელის შერჩევისთვის დროებითი საკონკურსო კომისიის შექმნის შესახებ. ამავე 17 დეკემბერს გაზეთ "24 საათში" ამის შესახებ განცხადება გამოქვეყნდა.

 

განცხადების თანახმად, საკონკურსო წინადადება წარდგენილი უნდა ყოფილიყო 18 დეკემბრის 10-დან 16 საათამდე, ხოლო გამარჯვებული უნდა გამოვლენილიყო ამავე 18 დეკემბერს 16 საათის შემდეგ. საკონკურსო კომისიის სხდომის ოქმი შედგენილია ამავე 18 დეკემბერს 16 საათსა და 30 წუთზე, რომლითაც ირკვევა, რომ კონკურსში შპს "ავერსისა" და PSP-ს  ერთობლივმა წინადადებამ გაიმარჯვა. ("ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციის" მიერ ჩატარებული სამთავრობო ფონდების მონიტორინგის ანგარიშიდან) 


რამდენიმე თვის შემდეგ PSP-მ და "ავერსმა" მმართველ პარტიას - "ნაციონალურ მოძრაობას", საარჩევნო კამპანიისთვის 100-100 ათასი ლარი გადაუხადეს. PSP-  ს დამფუძნებელი კი "ნაცმოძრაობიდან" კენჭს თავად იყრიდა და დღეს იგი პარლამენტში მმართველი პარტიის უმრავლესობის წევრია. 



დღევანდელი რეალობა 


სახელმწიფოს მხრიდან ხარისხზე კონტროლი ფაქტობრივად არ არსებობს. ფარმაცევტული კომპანიები არიან წამლის შემომტანები, დისტრიბუტორები, დამამზადებლები, და ბოლოს - მომხმარებლები, რადგან ჰოსპიტალური ქსელის გარკვეულ ნაწილს ფლობენ. ამ ბოლო დროს კი, ნაცვლად კონკურენციის გაზრდისა, სახელმწიფომ მათ წამლის ხარისხის კონტროლის ექსკლუზიური უფლებაც გადასცა. 
უკონკურენტო ფარმაცევტულ ბაზარზე სახელმწიფოს მხრიდან ხარისხზე კონტროლის არარსებობა, მედიკამენტების მიმართ სანდოობას ამცირებს და ფასებს კატასტროფულად ზრდის. დღეს საქართველოში ადამიანებმა არ იციან, რა წამლებს სვამენ და რამდენად ეფექტიანია ის მათი ჯანმრთელობისათვის.

*მასალა მომზადდა დანიური ორგანიზაცია SCOOP-ის ფინანსური მხარდაჭერით.

გამოქვეყნებულია 2009 წელს

გამოძიება
ფოტორეპორტაჟი

გამოკითხვა

როგორ აფასებთ ფოთის მერის გადადგომას?

Voted: 0

NED